skip to main content
 

Θέσεις για τον σχεδιασμό της Ανάπτυξης στις ορεινές περιοχές

Ο σχεδιασμός για την  Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη της Υπαίθρου, με την έννοια πάντα της βιώσιμης ανάπτυξης, δηλαδή της  οικονομικής μεγέθυνσης, της κοινωνικής συνοχής και της προστασίας του περιβάλλοντος, πρέπει να υιοθετήσει τις αρχές της βιώσιμης χωρικής ανταγωνιστικότητας σε συνδυασμό με την εισαγωγή των αρχών των βιώσιμων κοινοτήτων.

Η χωρική προσέγγιση της αγροτικής ανάπτυξης υιοθετείται  σήμερα μετά  την εφαρμογή των πολιτικών της εντατικοποίησης της αγροτικής παραγωγής  και της πολιτικής των επιδοτήσεων στους αγρότες και άλλες ομάδες πληθυσμού. Η πολιτική της επιδίωξης χωρικής ανταγωνιστικότητας διαφοροποιεί, χωρίς κατ' ανάγκην να καταργεί, τις προηγούμενες πολιτικές, και ενσωματώνει τη χωροταξία, τους φορείς, τις αγορές και τις δημόσιες πολιτικές παρέμβασης. Στοχεύει στην αναζωογόνηση και τη σταδιακή ανασυγκρότηση των αγροτικών περιοχών και την προσαρμογή τους σε νέες λειτουργίες και ανάγκες.

 

Χωρική ανταγωνιστικότητα

Η χωρική ανταγωνιστικότητα σημαίνει την κοινωνική, περιβαλλοντική, οικονομική ανταγωνιστικότητα μιας περιοχής στον παγκοσμιοποιημένο χώρο. Σύμφωνα με αυτήν, μια περιοχή  γίνεται ανταγωνιστική αν μπορεί να διασφαλίσει  συνολικά την περιβαλλοντική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική της βιωσιμότητα, που βασίζεται σε διαδικασίες συνεργασίας και δικτύωσης διάφορων περιοχών. Η χωρική ανταγωνιστικότητα προϋποθέτει:

- την επιδίωξη συνολικής συνοχής με τη μεγιστοποίηση της συμβολής των ενδογενών πόρων της περιοχής

- τη συμμετοχή των τοπικών φορέων και θεσμών

- την εισαγωγή της καινοτομίας σε κάθε τομέα

- τη συνεργασία με άλλες περιοχές και

- τη συμπόρευση με τις περιφερειακές, εθνικές και ευρωπαϊκές πολιτικές

Στα πλαίσια αυτά,  απαιτείται  η εκπόνηση Τοπικού  Αναπτυξιακού Σχεδίου (Τ.Α.Σ.)  που να επιδιώκει να αποκτήσουν οι τοπικοί φορείς και οι θεσμικές οργανώσεις  την ικανότητα:

- Να διατηρούν, αξιοποιούν, ανανεώνουν  το  φυσικό περιβάλλον  και την κληρονομιά τους, ανάγοντάς τα σε διακριτό στοιχείο της περιοχής τους.

- Να δρουν από κοινού στη βάση κοινής αντίληψης, εκφρασμένης από ένα αναπτυξιακό σχέδιο συμβατό με τα  άλλα επίπεδα σχεδιασμού.

- Να παράγουν και να δημιουργούν τη μέγιστη  παραμένουσα προστιθέμενη αξία στην περιοχή τους, καθιστώντας τα τοπικά προϊόντα και υπηρεσίες τοπικό συγκριτικό πλεονέκτημα.

- Να δημιουργούν σχέσεις συνεργασίας με άλλες περιοχές και τον υπόλοιπο κόσμο.

Το τελευταίο αυτό  στοιχείο διαφοροποιεί  τη χωρική προσέγγιση από την αυστηρά ενδογενή αντίληψη της ανάπτυξης  των αρχών της δεκαετίας του '90.

Η τοπική ταυτότητα βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της  στρατηγικής, με βάση την οποία ανώνυμες περιοχές γίνονται επώνυμες και ευρύτερα γνωστές. Η περιοχή σχεδιασμού στην Ελλάδα πρέπει να είναι η γεωγραφική ενότητα ενός  Καποδιστριακού Δήμου, για να μπορεί να συνδεθεί το Τοπικό Αναπτυξιακό Σχέδιο, με τον  χωροταξικό σχεδιασμό (ΣΧΟΟΑΠ) και τις πηγές χρηματοδότησης (Επιχειρησιακά Προγράμματα Περιφέρειας και Δήμου).

Το ΤΑΣ αποτελεί μία  εκ των κάτω προς τα άνω διατομεακή  προσέγγιση της τοπικής ανάπτυξης, της οποίας η χωρική συνιστώσα θεσμοθετείται μέσω του ΣΧΟΟΑΠ, και που η υλοποίησή της διασφαλίζεται από τη δέσμευση συγκεκριμένων εθνικών, κοινοτικών  και ιδιωτικών πόρων. Βάση του ΤΑΣ είναι το  Τοπικό Κεφάλαιο, δηλαδή  το σύνολο τω υλικών και άυλων στοιχείων μιας περιοχής που χαρακτηρίζονται πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματά της (δραστηριότητες, τοπία, κληρονομιά, παράδοση, τεχνογνωσία),  των οποίων τα ιδιαίτερα  χαρακτηριστικά μπορούν να αξιοποιηθούν για την ανάπτυξη της περιοχής.

Το τοπικό Κεφάλαιο χωρίζεται σε οκτώ συνήθως συνιστώσες,  των οποίων αξιολογείται το περιεχόμενο και η σχετική αναπτυξιακή βαρύτητα. Οι συνιστώσες αυτές είναι:

1)      οι υλικοί πόροι και η διαχείρισή τους

2)      ο πολιτισμός και η ταυτότητα της περιοχής

3)      το ανθρώπινο δυναμικό

4)      η άμεση και έμμεση τεχνογνωσία και οι ειδικές δεξιότητες

5)      η διακυβέρνηση της περιοχής και οι  χρηματοδοτικοί πόροι

6)      οι δραστηριότητες και οι επιχειρήσεις

7)      οι αγορές  και οι εξωτερικές σχέσεις

8)      η εικόνα που εκπέμπει η περιοχή και ο τρόπος που γίνεται αποδεκτή.

Η ανάπτυξη της στρατηγικής  λαμβάνει υπόψη τη συμβολή  κάθε συνιστώσας   στην περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική ανταγωνιστικότητα της περιοχής, και προωθεί  την   ενίσχυση και αξιοποίηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών  του τοπικού κεφαλαίο προς την  κατεύθυνση της ενίσχυσης της τοπικής ανταγωνιστικότητας με προτεραιότητα δράσεις  που αναμένεται να έχουν πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα.

 

Βιώσιμες Κοινότητες (Β.Κ)

Βιώσιμες κοινότητες ονομάζονται οι  περιοχές όπου οι πολίτες θέλουν να ζουν και να εργάζονται σήμερα και στο μέλλον. Οι Β.Κ ανταποκρίνονται στις ποικίλες ανάγκες των σημερινών και αυριανών κατοίκων τους, αντιμετωπίζουν με ευαισθησία το περιβάλλον και συμβάλλουν στη βελτίωση της ποιότητας ζωής Είναι ασφαλείς, έχουν καλή οργάνωση και διαχείριση και προσφέρουν ίσες ευκαιρίες και υψηλού επιπέδου υπηρεσίες σε όλους.

 

Ισχυρά και ασθενή σημεία των ορεινών περιοχών της Κρήτης

 

Ι. Ισχυρά σημεία

 

- ποιότητα περιβάλλοντος

- μνημεία, παραδοσιακά σύνολα, μύθοι,

- πολιτισμός της καθημερινότητας, ήθη, έθιμα, επιβίωση της παράδοσης

- τοπικά προϊόντα ποιότητας,

- ελκυστικότητα του χώρου με εν δυνάμει «ζήτηση»

 

ΙΙ. Ασθενή σημεία

- σταδιακή υποβάθμιση του περιβάλλοντος και των οικισμών

- χαμηλά εισοδήματα, υψηλό ποσοστό «φτωχών»

-  γήρανση, σταδιακή εγκατάλειψη οικισμών και καλλιεργειών

- η λειτουργία των κοινωνιών σε  κλειστούς θύλακες

- ελλείψεις υποδομών

- χαμηλή ποιότητα υπηρεσιών

- κοινωνικά προβλήματα

- παραβατικότητα και  εισοδήματα από μη σύννομες δραστηριότητες

 

Αρχές και κατευθύνσεις του σχεδιασμού

 

1.      Σχέδιο ολοκληρωμένης Βιώσιμης Ανάπτυξης με άξονες την  οικονομία, την κοινωνική ανάπτυξη και συνοχή και την προστασία του περιβάλλοντος

2.       Ενίσχυση - αξιοποίηση των ισχυρών και άμβλυνση των ασθενών σημείων

3.      Άρση της απομόνωσης/ Ενίσχυση προσπελασιμότητας - κάλυψη ελλείμματος βασικών υποδομών

4.      Ανάδειξη της ελκυστικότητας των περιοχών (μνημεία, φύση, παράδοση)

5.      Ανάπτυξη της τοπικής οικονομίας με άξονα τα τοπικά προϊόντα, τον πολιτισμό, τον  ειδικό τουρισμό και το περιβάλλον. Ενισχύσεις για επενδύσεις σε ντόπιους, απόδημους κλπ.

6.      Αναδιάρθωση - εκσυγχρονισμός της κτηνοτροφίας

7.      ΄Εμφαση στην παιδεία, τη σύγχρονη ολοήμερη εκπαίδευση, την επαγγελματική κατάρτιση, ενίσχυση κάθε πολιτιστικής λειτουργίας

8.      Στήριξη ή δημιουργία αναπτυξιακών, κοινωνικών, πολιτιστικών και εκπαιδευτικών δομών.

9.      Τοπικό  σχέδιο και  πρόγραμμα σε κάθε γεωγραφική ενότητα με ενιαία χαρακτηριστικά με εξασφαλισμένους δημόσιους και ιδιωτικούς πόρους, ενταγμένο στο  ευρύτερο  Επιχειρησιακό Σχέδιο

10.  Επιστημονική στήριξη του προγράμματος σε όλους τους τομείς  (οικονομία, κοινωνία, υγεία, περιβάλλον, πολιτιστική κληρονομιά κλπ.) με συμμετοχή ΑΕΙ, ειδικών επιστημόνων και εμπειρογνωμόνων, εκπροσώπων  επιστημονικών φορέων  και ιδιαίτερα του Πανεπιστημίου των Ορέων.

11.  Συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας, της εκκλησίας, των αποδήμων και εθελοντών  στην υποβολή, συζήτηση και υλοποίηση προτάσεων  και επενδύσεων (αποκατάσταση κτισμάτων, δημιουργία  συμβατών  με την περιοχή επιχειρηματικών επενδύσεων, λοιπών δημόσιων  και ιδιωτικών  έργων, προώθηση τοπικών προϊόντων, ανάληψη  πολιτιστικών, ενημερωτικών και εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών κλπ.).

12.  Θέσπιση κανόνων προστασίας και περιβαλλοντικής διαχείρισης  (προστασία της φύσης, των μνημείων, βιολογικά προϊόντα.. Χρήσεις γης, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κήρυξη οικισμών και μνημείων ως διατηρητέων  κλπ.).

13.  Ευέλικτη χρηματοδότηση, μέσω εξασφάλισης από την πολιτεία ενός Κοινωνικού Κεφαλαίου που με βάση τις προτάσεις της επιστημονικής επιτροπής:

            α) θα χρηματοδοτεί μελέτες, μικρές παρεμβάσεις και αποκαταστάσεις, επιμόρφωση, πολιτιστικές δράσεις, στήριξη μικρών επενδύσεων, χωρίς γραφειοκρατικές διαδικασίες

            β) θα καλύπτει οικονομικά τις διαδικασίες προετοιμασίας, ωρίμανσης  και ένταξης σε  κοινοτικά και εθνικά προγράμματα δημόσιων έργων αλλά και μεγαλύτερης κλίμακας ιδιωτικών επενδύσεων, με δεδομένο ότι σήμερα οι  τοπικές αρχές και οι κάτοικοι των περιοχών αυτών αδυνατούν να αξιοποιήσουν αυτές τις ευκαιρίες.

 

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου των Ορέων στις περιοχές παρέμβασης

 

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου των Ορέων στις περιοχές παρέμβασης πρέπει να είναι διπλός:

 1) άμεσος: δράσεις εκπαίδευσης, βιωματικής κατάρτισης, πολιτισμού, μικρές πιλοτικές δράσεις συμβολής στην  τοπική ανάπτυξη που υλοποιούνται από τις επιμέρους ομάδες του Πανεπιστημίου των Ορέων

2) έμμεσος: κυρίως συμβουλευτικός, που υλοποιείται με προτάσεις της ομάδας Ανάπτυξη/ Περιβάλλον και με συμμετοχή στελεχών του Πανεπιστημίου των Ορέων σε  επιστημονικές επιτροπές που θα βοηθούν στους επιμέρους τομείς της τοπικής ανάπτυξης.

 

Παράδειγμα συμβολής του Πανεπιστημίου των Ορέων

Έχουν προκηρυχθεί τα προγράμματα για Νεανική και Γυναικεία Επιχειρηματικότητα. Το Πανεπιστήμιο των Ορέων ενημερώνει νέους ανθρώπους μιας περιοχής και παρέχει  επιστημονική στήριξη  στη διαμόρφωση μιας ιδέας σε μικρό επιχειρηματικό σχέδιο, καθώς και  βοήθεια για τη συγγραφή της πρότασης ώστε να κατατεθεί σωστά η πρόταση στο πρόγραμμα και να έχει πιθανότητες αποδοχής.

 

 Για να γίνει η συνολική  παρέμβαση με επιτυχία , πρέπει  το Πανεπιστήμιο των Ορέων να γνωρίζει  καλά τον τόπο και τις τοπικές κοινωνίες. Τα πράγματα γίνονται πιο απλά με  μεταφορά καλών πρακτικών που έχουν αναπτυχθεί στις ίδιες  και κυρίως σε  άλλες περιοχές. Μια  υλοποιημένη καλή πρακτική αποτελεί πρότυπο για άλλους  ενδιαφερόμενους. Αυτούς θα τους ανακαλύψει το Πανεπιστήμιο των Ορέων λειτουργώντας μέσα στις τοπικές κοινωνίες.