Γνώση - Εκπαίδευση - Μνήμη

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από τον  κατακλυσμό της πληροφορίας. Το ανθρώπινο μυαλό έχει περιορισμένες δυνατότητες να ανταποκριθεί στην επεξεργασία της και φυσικά στην αποθήκευσή της. Η εκπαίδευση (με την αριστοτελική έννοια) θα  βοηθήσει τον άνθρωπο: η πληροφορία να γίνει γνώση και η γνώση, εμβαπτισμένη σε ένα σύστημα αξιών, να γίνει σοφία.

Το βασικό ερώτημα που αναδύεται για την εκπαίδευση είναι: πως ο μαθητής θα γίνει πιο ικανός να διαχειρίζεται τη γνώση και ποιο πρέπει να είναι το διαθέσιμο της γνώσης στη μνήμη του;

Το πρώτο σκέλος του ερωτήματος απαιτεί μια διεπιστημονική προσέγγιση. Τα προτεινόμενα βήματα είναι: α) ομάδα  καταξιωμένων   επιστημόνων, που θεραπεύουν τις βασικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, να οριοθετήσει το βασικό κορμό γνώσης που πρέπει και μπορεί να αφομοιώσει ο μαθητής, β) να γίνει ένταξη της γνώσης σε μαθήματα και γ) παιδαγωγοί να εισάγουν τις κατάλληλες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, για αφομοίωση της προτεινόμενης γνώσης, και τη μέθοδο αξιολόγησης της αποκτηθείσας γνώσης.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει έντονος προβληματισμός για όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Για λίγους μήνες θα κυριαρχήσει ο διάλογος για τη λυκειακή εκπαίδευση και τον τρόπο εισαγωγής στα ΑΕΙ. Η ευθύνη όλων μας πρέπει να εκδηλωθεί με στήριξη αυτής της εθνικής προσπάθειας, για να αποκτήσει η κοινωνία μας ένα συλλογικό πρόταγμα κοινής αποδοχής. Ενός προτάγματος που θα σηματοδοτήσει το μέλλον της.

Η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα σχετίζεται με τη διαθεσιμότητα της γνώσης, για τη διαδικασία του διαλόγου, την αισθητική απόλαυση, την ανάκληση του παρελθόντος, την ποιότητα της επικοινωνίας,...Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η προφορική ανταλλαγή απόψεων-θέσεων διακρίνεται για τη ζωντάνια της και μάλιστα επιτρέπει την άμεση αμφισβήτηση, τον αντίλογο και τη διόρθωση. Κατά το G. Steiner « η προφορικότητα διεκδικεί την αλήθεια, την εντιμότητα της αυτοδιόρθωσης, τη δημοκρατία,...».

Είναι αλήθεια ότι, η σύγχρονη εκπαίδευση μοιάζει με θεσμοθετημένη αμνησία. Οι μαθητές δεν απομνημονεύουν και το μυαλό τους στερείται κάθε βιωμένης αναφοράς...Αλλά, ό, τι δεν μαθαίνουμε και δεν το απομνημονεύουμε, στα όρια των δυνατοτήτων μας, δεν το αγαπάμε και δεν εκφράζει το πραγματικό ενδιαφέρον μας. Με την κυριαρχία του βιβλίου και των τεχνολογιών της πληροφορικής...κυριάρχησε, σε μεγάλο βαθμό, και η αμνησία.

Η αναζήτηση του τρόπου να μαθαίνουμε πρέπει να είναι βασικό μέλημα του εκπαιδευτικού μας συστήματος, όπως επίσης και ο τρόπος αξιοποίησης των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών. Το πρόβλημα είναι να διατηρήσουμε τη γοητεία της προφορικής παράδοσης που ενεργοποιεί την επαναφορά της ανάμνησης.  Όπου η μνήμη είναι δυναμική, όπου χρησιμεύει ως όργανο ψυχολογικής και καθολικής μεταλαμπάδευσης, η κληρονομιά μεταμορφώνεται σε παρόν. Και μητέρα των Μουσών είναι η μνήμη, η στενογράφος του χρόνου.

Σε μια δημοκρατική χώρα που θέλει να καταστήσει το διάλογο βασικό συστατικό της λειτουργίας της, είναι επιτακτική ανάγκη να υιοθετηθούν και να υλοποιηθούν απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα. Πρέπει να καταστεί σαφές, η κοινωνία μας δεν είναι μια κοινωνία χωρίς αξίες και  παράδοση. Οι περιπέτειές της, όμως, έχουν δοκιμάσει τις δομές της, έχουν ξεθωριάσει τις αξίες της και έχουν υποβαθμίσει το παρόν της. Αλλά, είναι καιρός να ζωντανέψουμε το παρόν, γιατί εκεί που δεν υπάρχει παρόν, δεν υπάρχει ούτε παρελθόν ούτε διαγράφεται αισιόδοξο  μέλλον.

Οι σημερινές συνθήκες ευνοούν τη σκέψη μετασχηματισμού της κοινωνίας μας, με βάση την εκπαίδευση και τον πολιτισμό, ώστε αυτή να μπορέσει να μετατρέψει το παρελθόν σε παρόν, να ενσωματώσει το «γίγνεσθαι» στη στρατηγική της και να οραματιστεί με αισιοδοξία το μέλλον. 

Το θεμέλιο της συνοχής των κοινωνιών είναι η κοινή πίστη σε κάποιες ουσιαστικές αλήθειες...Το ερώτημα είναι: οι πολίτες αυτής της χώρας τι κάνουν για να πορευτεί η κοινωνία μας με βάση αλήθειες;  Αλήθειες που διαρρέουν όλες τις διαστρωματώσεις της. Η κοινή διαπίστωση είναι ότι απλώς  συζητούν, διαπιστώνουν και κατανέμουν ευθύνες...Τις ευθύνες τους ποιοι θα τις επωμισθούν;

Καθηγητής Χρήστος Β. Μασσαλάς, Πρόεδρος ΔΕ Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας και του Συμβουλίου Ανώτατης Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης

E-mail: cmassalas@uowm.gr, cmasalas@cc.uoi.gr